Yusufeli: İşhan’ın taşında yükselen hafıza

İşhan’a bakarken gözün izleyeceği ilk çizgi, bir duvarın bitişi olmak zorunda değil. Bir kemerin kıvrımı, pencerenin çevresinde ikinci kez dönen bir taş şerit, yukarıda kubbeyi taşıyan sekizgen gövde de başlangıç olabilir. Yusufeli’nin bu yapısında mimarlık, büyük kütleyi küçük hareketlerle açar. Uzaktan tek bir anıt olarak algılanan kilise, yakından bakıldığında parçalar arasındaki düzeniyle belirginleşir. Taşın ağırlığı ile çizginin inceliği aynı yüzeyde buluşur. Yapıyı görmeye ayrılan zamanın bir bölümünü bu ayrıntılara bırakmak, tarihin yalnızca eski olanla değil, özenle yapılmış olanla da ilgili olduğunu hissettirir.

Artvin’in Yusufeli ilçesine bağlı İşhan köyündeki manastırdan kilise ile kuzeybatısındaki şapel günümüze ulaşmıştır. Kültür Portalı, kiliseyi haç biçimli ve kubbeli bazilikal planıyla tanımlar. Bu bilgi ilk anda bir mimarlık sözlüğüne ait görünebilir. Oysa karşılığı oldukça somuttur: yapının merkezinden farklı yönlere açılan kolları ve bu merkezin üzerinde yükselen örtüyü birlikte düşünmek. Böyle bakıldığında cephe, önünde durulup fotoğraf çekilecek düz bir yüzey olmaktan çıkar. İçerideki mekânın dışarıya nasıl yansıdığını merak ettiren bir işarete dönüşür.

Cephede açılan derinlik

İşhan’ın doğu cephesinde bölümlerin farklı düzlemlerde sıralanması, yapının derinliğini dışarıdan okumaya imkân verir. Kemerlerin çevresindeki silmeler ve duvarı hareketlendiren arkadlar, taşın yüzeyinde ışığın duracağı ve gölgenin birikeceği aralıklar oluşturur. Bu ayrıntıları kavramak için her teknik terimi ezberlemek gerekmez. Bir çıkıntının yanında kalan gölgeye, bir pencerenin duvar içine ne kadar çekildiğine, aynı çizginin nerede tekrarlandığına bakmak yeterlidir. Mimarlığın dili çoğu kez burada, gözün yavaşlamasıyla anlaşılmaya başlar. Bütün yapıyı tek kareye sığdırmakla uğraşırken gözden kaçan şey, onu özel kılan bu aralıklardır.

Kültür Portalı’nın tarif ettiği merkezi kubbe, sekizgen bir kasnak üzerinde yükselir; dış örtüsü konik biçimdedir. Aşağıdaki kütleden yukarıdaki örtüye geçiş, yapının siluetine belirgin bir yön verir. Kemerden pencereye, pencereden kasnağa ilerleyen bakış, sonunda gökyüzüyle karşılaşır. Dini bir yapıda yukarı yönelişi hemen tek bir simgesel anlama bağlamak cazip olabilir. Fakat İşhan’ın mimari etkisi, yorumdan önce görülebilen bir düzen kurar. Duvarın taşıdığı ağırlıkla örtünün yükselişi arasındaki ilişki, mekânın nasıl ayakta durduğunu merak etmeye yeter. Hayranlık böylece yalnızca büyüklüğe değil, kurguya da yönelir.

Bir manastırın geçmişini yalnızca kilisenin dış görünüşüne indirmekse bu bütünlüğü daraltır. Yakındaki şapelin varlığı, burada birden çok yapının ve işlevin bulunduğunu hatırlatır. Günümüze kalan parçalar bütün eski yerleşimin eksiksiz resmi değildir. Eksikliği hayalî odalarla doldurmak yerine, eldeki yapıların birbirine göre konumunu düşünmek daha sağlam bir başlangıçtır. Büyük yapıyla küçük yapı arasındaki ölçü farkı bile anıtın çevresine dikkat kesilmeyi sağlar. Ziyaretçi için asıl kazanım, her şeyi görmüş olma duygusu değil, gördüğü bölümün daha geniş bir tarihsel düzenin parçası olduğunu kavramaktır.

Aynı ilçede iki zaman

Yusufeli’nde bir tarihî yapıya giderken yolun kendisi de zaman duygusunu değiştirir. Baraj nedeniyle eski ilçe merkezinin yerini yeni yerleşim almış, bağlantılar yollar ve tünellerle yeniden kurulmuştur. DSİ’nin kayıtları, Yusufeli Barajı’nda su tutulmasının 22 Kasım 2022’de başladığını gösterir. Bu nedenle yıllar önce hazırlanmış bir gezi yazısındaki merkez tarifi, bugünkü yolculuğu tek başına açıklamayabilir. İşhan köyü ile yeni ilçe merkezini haritada ayrı ayrı işaretlemek, yolculuğun küçük ama önemli hazırlığıdır. Eski merkez üzerinden verilmiş bir mesafeyi sorgulamadan kullanmak, coğrafyanın değiştiği bir yerde yanıltıcı olabilir.

Bu değişim, İşhan’ı baraj gölünün kenarına yerleştiren hayalî bir manzara kurmayı gerektirmez. İlçe ölçeğindeki dönüşümle bir köyde duran tarihî yapının konumu birbirinden farklı meselelerdir. Yine de aynı yolculuk içinde düşünülebilirler. Bir yanda yakın zamanda değişen yerleşim düzeni, diğer yanda çok daha uzun bir geçmişin taş yapısı vardır. İkisini karşılaştırmak, hangisinin daha etkileyici olduğunu seçmek için değil, yerlerin farklı hızlarda değiştiğini anlamak için değerlidir. Bir yer adı aynı kalırken ona ulaşmanın biçimi, çevresindeki hayat ve o adı duyunca zihinde beliren görüntü değişebilir.

İşhan’ın kendi kullanım geçmişi de tek çizgili değildir. Yapının batı bölümü Osmanlı döneminde camiye dönüştürülmüş ve uzun süre bu işlevle kullanılmıştır. Bu katman, anıtı tek bir dönemin değişmeden kalmış nesnesi olarak görmenin önüne geçer. Yapılar, insanların onlarla kurduğu ilişki boyunca başka ihtiyaçlara cevap verebilir. Bazen izler açıkça seçilir, bazen bilgiye başvurmak gerekir. Ziyaret sırasında her değişikliğin hangi yüzyıla ait olduğunu tahmin etmeye çalışmaktansa, yapının bugüne birçok kullanım ve müdahaleden geçerek ulaştığını akılda tutmak daha anlamlıdır. Taş, burada tarihî sürekliliğin yanı sıra değişmenin de malzemesidir.

Milli Eğitim Bakanlığı’nın okul dışı öğrenme kaydında İşhan’ın yer alması bu yüzden yerindedir. Böyle bir yapı, çocuklarla yalnızca tarihler konuşularak gezilmek zorunda değildir. Bir pencerenin çizimini yapmak, farklı kemer biçimlerini ayırmak, büyük kütlenin küçük parçalardan nasıl kurulduğunu fark etmek de tarihî çevreyle ilişki kurmanın yollarıdır. Çizimin doğru çıkması şart değildir; bakılan ayrıntının zihinde yer etmesi yeter. Yetişkinler için de aynı yöntem işler. Fotoğraf çekmeden önce bir pencereyi birkaç dakika izlemek, eve dönüldüğünde hatırlanacak görüntüyü çoğaltabilir.

Yolculuğu gün ışığına yaymak, hem cepheleri görmeyi hem köy yolunda acele etmemeyi kolaylaştırır. Özellikle kışa yaklaşırken güzergâhın durumunu yerel kurumlardan öğrenmek, ziyaret saatlerini yeniden teyit etmek gerekir. Bakanlığın ziyaret notları da mevsim şartlarına uygun giysi ve rahat ayakkabı önerir. Bunlar anıtın önüne geçecek hazırlıklar değildir; orada geçirilecek zamanı rahatlatır. Su ve temel ihtiyaçları önceden düşünmek, geziyi bir sonraki satış noktasını arama telaşına bırakmaz. Yapının çevresindeki gündelik hayatı gözetmek, fotoğraf için bir evin önünü ya da geçiş yolunu kapatmamak da aynı dikkatin parçasıdır.

Köydeki konumu da yapıya bakışın bir parçasıdır. Anıtı çevresinden tamamen ayıran bir kadraj, mimariyi açıkça gösterebilir; fakat onun bir yerleşim içindeki varlığını görünmez kılar. Bu nedenle bir ayrıntı fotoğrafının yanına çevreyi anlatan daha geniş bir görüntü eklemek anlamlıdır. Tarihî yapıların gündelik hayattan kopuk, yalnız başına duran nesneler olduğu düşüncesi böylece biraz zayıflar. İşhan’a gitmek, yalnızca bir yapıya yaklaşmak değildir; o yapının bugün hangi çevrede durduğunu da fark etmektir. Taşın yaşı kadar, çevresindeki hayatla kurduğu mesafe de bakılmaya değer.

İşhan’dan geriye kalabilecek en güçlü görüntü, mutlaka bütün kilisenin göründüğü fotoğraf değildir. Bir kemerin taşa nasıl oturduğu, pencerenin duvar kalınlığı içinde açtığı karanlık, küçük şapelin büyük yapıya göre aldığı yer de hafızada kalabilir. Yusufeli’nin değişen yolları arasında bu ayrıntılar başka türlü bir yön bulmayı öğretir: mekânı yalnızca varılacak nokta olarak değil, okunacak bir düzen olarak görmek. O zaman tarih, uzaktan hayranlıkla bakılan bir kütle olmaktan çıkar; bir taş çizgisini takip edecek kadar yaklaşılabilen, fakat tüketilemeyen bir derinlik kazanır.