Yazılıkaya’da kayaya çizilen kapının önünde

Bir kapı her zaman geçmek için yapılmaz. Eskişehir’in Han ilçesine bağlı Yazılıkaya’daki Midas Anıtı, bu düşünceyi büyük bir kaya yüzeyi üzerinde görünür kılar. Ortasında kapıyı hatırlatan bir niş, çevresinde geometrik düzen, yukarıda alınlık ve yazılar vardır. Fakat bakılan şey, arkasına odalar dizilmiş sıradan bir binanın ön cephesi değildir. Kaya, mimarinin dilini kullanarak kutsal bir karşılaşmanın yüzeyine dönüştürülmüştür. Anıtın önünde kurulabilecek en verimli soru da buradan başlar: Bir mekân, içine girilmeden nasıl anlam kazanır?

Yazılıkaya adı Türkiye’de başka tarihî alanlar için de kullanılır. Buradaki konu, Eskişehir’in Dağlık Frigya bölgesindeki anıttır; Çorum’daki Hitit kaya kutsal alanıyla karıştırılmamalıdır. Midas Anıtı ile Yazılıkaya adlarının aynı yapı için kullanılması da ilk karşılaşmada kafa karıştırabilir. Kültür Portalı, Midas adını cephedeki Frigce yazıtta geçen Midai sözcüğüyle; Yazılıkaya adını ise yüzeydeki yazılarla ilişkilendirir. İki ad, dikkati aynı eserin farklı özelliklerine yöneltir.

Ölçeği fark etmek

Doğuya dönük cephe yaklaşık 17 metre yüksekliğe, 16,5 metre genişliğe ulaşır. Bu ölçüler, anıtın fotoğrafta kavranmasını zorlaştıran yanını açıklar. Kadrajı tümüyle dolduran geometrik yüzey, çevrede ölçek verecek bir unsur yoksa daha küçük bir kabartma gibi algılanabilir. Oysa insan bedeniyle kıyaslandığında cephe, bakışı yukarıya ve iki yana dağıtan anıtsal bir düzen kurar.

Yakından bakmak ayrıntıları, biraz geriden bakmak kompozisyonu öne çıkarır. Bu iki bakış birbirinin yerine geçmez. Yüzeydeki bezemelerin tekrarını izlerken bütünün nasıl dengelendiği gözden kaçabilir; yalnızca genel görünüşe odaklanınca da kayanın işlenmiş kısımları arasındaki farklar silikleşir. Bir ziyaretin değerini artıran şey, aynı esere birkaç farklı dikkat ölçeğiyle bakabilmektir. Uzun bir duraklama bazen yeni bir noktaya gitmekten daha çok şey gösterir.

Taşın içinde bir cephe

Alınlık ve cephe üzerindeki geometrik motifler, kayayı yalnızca süsleyen ekler değildir. Yüzeyin bir yapı gibi okunmasını sağlarlar. Sınırlar, çerçeveler ve tekrar eden şekiller, doğal kaya kütlesinin içinden insan eliyle belirlenmiş bir düzen çıkarır. Bu nedenle anıtı yalnızca boyutuyla etkileyici bulmak, tasarımının asıl düşüncesini biraz geride bırakır. Kayaya bakarken aynı anda bir mimari cepheyi de algılarız.

Merkezdeki niş bu düzenin odağıdır. Eskişehir Valiliğinin anlatımı, burayı Ana Tanrıça Matar’ın heykeliyle bağlantılı kutsal bölüm olarak tanımlar. Bu bilgi, nişin neden bir kapı kadar güçlü göründüğünü düşünmeyi sağlar. Görsel olarak içeriye davet eden biçim, burada törensel bir odak kurar. Geçiş fikri fiziksel bir dolaşımdan daha fazlasını anlatır; bakışın toplandığı yer haline gelir.

Frig inanç dünyası söz konusu olduğunda Matar ve Kibele adlarıyla karşılaşılır. Bir gezi yazısının bu adları kullanması, bütün dinî uygulamaları eksiksiz bildiği anlamına gelmemelidir. Anıtın işlevini genel hatlarıyla açıklamak mümkündür; geçmişteki her törenin nasıl yürütüldüğünü sahne sahne canlandırmak ise eldeki bilginin sınırlarını aşar. Burada hayal gücü, arkeolojik kanıtın bıraktığı boşlukları kesin bilgi gibi doldurmadan çalışmalıdır.

Yazıyı görmek, anlamı hemen çözmek değildir

Anıt üzerindeki Frigce yazıtlar, yüzeydeki geometrik düzenin yanında başka bir dikkat alanı açar. Kültür Portalı üç yazıttan söz eder; konumları cephe, çerçeve ve yan nişle ilişkilidir. Harfleri seçebilmek ile bütün metnin anlamını kesin biçimde açıklayabilmek aynı şey değildir. Resmî anlatı da yazıtların anlamlarında belirsizlikler bulunduğunu belirtir.

Bu ayrım ziyaretçi için bir eksiklik sayılmamalıdır. Her ayrıntının tek cümlelik karşılığı olmadığı bir yerde bulunmak, geçmişi daha ciddi düşünmeye çağırır. Yazının varlığı, orada birilerinin belirli kişilere, güçlere veya olaylara seslendiğini gösterir. Ancak bugünkü okuyucunun bu seslenişin tamamına erişememesi mümkündür. Taşın korunması ile bilginin tamamlanması arasındaki fark, Yazılıkaya’nın güçlü düşünce alanlarından biridir.

Fotoğraf çekmek isteyen biri için de yazı ile bezeme farklı görsel sorular doğurur. Tüm cepheyi gösteren görüntü, anıtın kuruluşunu anlatır; bir yazı bölümüne odaklanan görüntü ise yüzeyin okunma biçimini. İkincisini elde etmek için kayaya tırmanmak veya korunması gereken bölümlere yaklaşmak gerekmez. İyi bir belge, erişilemeyen ayrıntıyı zorla yakalamaktan çok, görülebilen kısmı doğru bağlama yerleştirir.

Anıtın önündeki görünmez mimari

Yazılıkaya’yı yalnızca dikey cephenin fotoğrafına indirgemek, önündeki alanı boş bir seyir noktası gibi gösterir. Oysa Valilik sayfasında aktarılan arkeolojik bulgular, avlu ve sütunlu galeriyle birlikte daha geniş bir kutsal düzenlemeye işaret eder. Ana kayaya işlenmiş taban ve sütun kaideleri, bugün bütün duvarları ayakta olmayan bir mimarinin izlerini taşır.

Bu bilgiyle bakıldığında zeminin rolü değişir. Bakış yalnızca yukarıya değil, cepheyle ön alan arasındaki ilişkiye de yönelir. İnsanların nerede toplandığı ve yapıyla nasıl ilişki kurduğu soruları belirir. Bunların her birine kesin cevap vermek gerekmese de soruların kendisi, anıtı tek başına duran bir heykel gibi görmeyi engeller. Eserin çevresi, anlamının bir bölümünü taşır.

Bir plato içindeki durak

Kültür ve Turizm Bakanlığının ören yeri tanıtımı Midas kentini, Yazılıkaya Vadisi’nin güney ucundaki yüksek tüf kayalıklarla ilişkilendirir. Kayaya oyulmuş dinî yapılar, yerleşmenin özel önemini gösteren unsurlar arasındadır. Böylece büyük cephe, bütün bir plato içindeki duraklardan biri olarak anlaşılır. Onu çevresinden koparmadan düşünmek, Dağlık Frigya’nın neden yalnızca tek bir anıt adıyla anlatılamayacağını da açıklar.

Yakındaki Bitmemiş Anıt bu okumayı genişletir. Kültür Portalı onu Midas Anıtı’nın yaklaşık 200 metre güneybatısında, tamamlanmamış bir kaya cephesi olarak tanıtır. Mimari parçaların oranları ve bırakılmış işçilik, bitmiş eserde kolayca görünmeyen üretim sürecini düşündürür. Tamamlanmış yüzey karşısında sonucu görürken, burada yapılmakta olan şeye ilişkin sorular da ortaya çıkar.

İki anıtı zihinde yan yana koymak, büyüklük karşılaştırmasından daha zengin bir uğraştır. Birinde düzenin bütünlüğü, diğerinde tamamlanma fikrinin kendisi öne çıkar. Eserin hangi aşamada, neden bırakıldığına dair kanıtsız bir hikâye kurmadan da bu fark üzerinde durulabilir. Bitmemiş bir yapı, geçmişin yalnızca başarıyla tamamlanan işlerden oluşmadığını hatırlatır.

Alanı gezerken fotoğrafların sırasını bile bu düşünceyle kurmak mümkündür. Önce büyük cephe, ardından onun önündeki zemin, sonra plato içindeki konumu kaydedilebilir. Böyle bir görsel sıra, ayrı ayrı güzel görüntülerden daha açıklayıcı bir hafıza oluşturur. Eve dönüldüğünde anıtın neden burada bulunduğuna ilişkin sorular, tek bir yakın planın verebileceğinden daha somut bir çevre içinde kalır.

Yazılıkaya gezisini anlamlı kılan, bütün belirsizlikleri çözmek değildir. Cepheye, yazılara, zemine ve çevredeki kayalara ayrı ayrı dikkat ayırmak yeterince güçlü bir başlangıçtır. Güncel ziyaret koşullarını resmî kanallardan kontrol edip alan içindeki işaretlere uyarak dolaşmak, bu dikkat için gerekli çerçeveyi sağlar. Geriye kalan, kapı gibi görünen ama başka bir ilişki kuran o yüzeyle geçirilen zamandır: Taş, burada hem yapı hem işaret hem de henüz bütünüyle cevaplanmamış bir sorudur.