Yatağan’da kentin içinde kalan köy

Stratonikeia’da bir sütun parçasının arkasından kiremit çatılı köy evi görünebilir. Bu görüntü, alışılmış ören yeri düzenini bozar; antik kentin bitip yakın dönem yerleşimin başladığı çizgi her zaman belirgin değildir. Eskihisar’ın evleri, yolları ve ağaçları eski taşların yanında yer alır. Yatağan’ı bu nedenle yalnız bir antik kent durağı değil, farklı dönemlerin aynı zemini nasıl paylaştığını gösteren bir yer olarak okumak gerekir.

Muğla İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Stratonikeia’yı Yatağan’a yaklaşık yedi kilometre uzaklıkta, eski Eskihisar köyünde tanımlıyor. Buluntuların MÖ ikinci bin sonlarına uzandığı, bilimsel kazıların 1977’de başladığı ve sonraki ekiplerle sürdüğü belirtiliyor. Uzun kazı tarihi, ziyaretçinin gördüğü düzenin tek seferde ortaya çıkmadığını hatırlatır. Her sezon yeni bir soru, yeni bir koruma kararı ve bazen yeni bir yürüyüş hattı getirebilir.

Kentin anıtsal kapısı, agora, tiyatro ve gymnasium gibi yapıları büyük ölçekli bir kamusal hayatı düşündürür. Fakat taş döşeli caddede yürürken yakın dönem evinin penceresine de bakmak gerekir. Antik taşın sonraki yüzyıllarda nasıl yeniden kullanıldığı, köy hayatının su ve gölgeyle nasıl ilişki kurduğu, “eski” kelimesini tek döneme ait olmaktan çıkarır.

Ziyarette kazı alanı sınırlarına uymak, taşlara basmamak ve kapalı yapılara girmemek temel kuraldır. Eskihisar’daki yaşayan veya özel mülkiyete bağlı bölümlerin de mahremiyeti vardır. Bir evin eski görünmesi, fotoğraf için avlusuna girilebileceği anlamına gelmez. Güncel giriş ve çalışma saatleri resmî müze kanallarından kontrol edilmelidir.

Sabahın eğik ışığı cadde taşlarının aşınmış yüzeyini, öğleden sonra ise evlerin gölgeli saçaklarını belirginleştirir. Bütün yapıları tek turda tüketmek yerine bir tema seçmek mümkündür: su yapıları, kapılar veya yeniden kullanılan taşlar. Böylece kent, yapı isimleri listesinden çıkar ve malzemenin yüzyıllar boyunca dolaşımına dönüşür.

Yatağan’a dönerken akılda kalan, antik kentin büyüklüğü kadar Eskihisar’ın inatçı yakınlığıdır. Geçmiş burada çitle ayrılmış uzak bir dünya değildir; köy yolunun, zeytin ağacının ve ev duvarının yanında durur. Stratonikeia’nın en güçlü dersi de bu olabilir: Bir yerin tarihi, dönemlerin birbirini silmesiyle değil, aynı taşın çevresinde yeni hayatların kurulmasıyla derinleşir.

Stratonikeia’nın ayırt edici yanı, antik kalıntılarla daha yakın dönem köy dokusunun aynı görüş alanında belirmesidir. Bir sütunun arkasında Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi yapısı, onun yanında günlük hayata ait iz görülebilir. Bu birliktelik zamanı düzgün sıralanmış vitrinlere ayırmaz; farklı dönemlerin aynı zemini tekrar tekrar kullandığını gösterir. Eskihisar’ın varlığı, ören yerini yalnız taş blokların toplamı olmaktan çıkarır ve “antik kent nerede biter, yaşayan yer nerede başlar?” sorusunu açık bırakır.

Bu nedenle rota hızlı bir anıt avına çevrilmemeli. Taş döşeme, yapıların birbirine uzaklığı ve yerleşmenin topoğrafyası için zaman ayırmak gerekir. Kazı ve koruma çalışmaları erişim düzenini değiştirebilir; güncel saat ve açık bölümler resmî müze kanallarından doğrulanmalıdır. Ev, ağaç ve antik yapı aynı kareye girdiğinde fotoğraf yalnız estetik bir karşılaşma değil, sürekliliğin belgesidir. Yatağan’ın bu köşesinde geçmiş geride bırakılmış bir dönem değil; bugünkü yerleşimle sınırlarını hâlâ müzakere eden komşudur.

Yerleşimdeki dönem çeşitliliği yürüyüş hızını da değiştirir. Antik yapıların büyük ölçeğinden köy evinin kapı ayrıntısına geçerken gözün yeniden ayarlanması gerekir. Bilgilendirme levhaları bu geçişi destekler, fakat yapının çevresiyle ilişkisini yerinde düşünmenin yerine geçmez. Gölge, su ve uygun ayakkabı özellikle sıcak dönemde planın parçasıdır; koruma alanında yiyecek, çöp ve temas konusunda kurallara uyulmalıdır.

Stratonikeia’dan ayrılırken akılda kalan tek bir anıt olmayabilir. Asıl izlenim, farklı çağların birbirini tamamen silmeden aynı yerde tutunabilmesidir. Eskihisar bu sürekliliği soyut tarih bilgisinden çıkarıp ev, meydan ve yol ölçeğinde görünür kılar.