Tortum’da taşın taşıdığı iki ad

Haho Kilisesi ve Taş Cami: aynı yapı için kullanılan bu iki adın arasına uzun bir zaman sığıyor. Erzurum’un Tortum ilçesine bağlı Bağbaşı’nda bulunan yapı, bir mimarlık başlığından önce dikkatli bakma çağrısı gibi düşünülebilir. Bir adı öğrenip diğerini unutmak kolay. İkisini birlikte tutmak ise mekânın geçmişini tek bir ana sabitlemeden anlamayı gerektiriyor.

Tortum denildiğinde akla hızla şelalenin gelmesi, bu dikkati başka bir nedenle de gerekli kılıyor. Tortum Şelalesi ve Tortum Gölü, bugünkü idari coğrafyada Uzundere ilçesiyle birlikte ele alınmalı. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün gezi güzergâhı da bu yerleri Uzundere başlığıyla eşliyor. Adların çağrışımıyla ilçe sınırları her zaman örtüşmüyor. Tortum’u anlatmaya Bağbaşı’ndan başlamak, bu ayrımı korurken ilçenin kendi mimari zenginliğine yer açıyor.

Kültür Portalı, Haho’yu Meryem Ana Kilisesi adıyla da tanıtıyor ve yapımını Bagratlı Kralı III. David dönemine, 976 ile 1001 arasına tarihlendiriyor. On dokuzuncu yüzyılda camiye dönüştürülmesiyle Taş Cami adı ortaya çıkıyor. Bu tarihler bir gezinin bütün duygusunu belirlemez; fakat hangi zaman aralıklarının yan yana bulunduğunu gösterir. Taşın eski olmasıyla yapının bütün tarihinin değişmeden kalması aynı şey değildir.

Mimari tarifte iki düzen bir araya geliyor: kapalı Yunan haçı ve bazilika planı. Teknik terimler ilk bakışta ziyaretçiyle yapı arasına mesafe koyabilir. Oysa burada işe yarayan basit bir soru var: İç mekânın parçaları nasıl birleşiyor? Uzunlamasına ilerleyen düzenle merkezde toplanan hacim arasındaki ilişkiyi düşünmek, binayı tek bir cephe fotoğrafının ötesinde algılamaya yardım eder. Planı bütünüyle çözmeden de bu merak sürdürülebilir.

Portalın anlatısında aslan, boğa, kartal ve grifon gibi kabartma figürleri; iç duvarlarda ise dinî sahneler içeren freskler yer alıyor. Bunlar yapının zengin görsel dilini anlamak için önemli bilgiler. Fakat geçmişe ilişkin bir envanter, her ayrıntının bugün aynı açıklıkla görülebileceği anlamına gelmez. Tarihî bir yapı karşısında bakışın işi, okuduğu betimlemeyi zorla bulmak değil, mevcut olanı dikkatle ayırt etmektir.

Bu yaklaşım, kültürel mirası tüketilecek ayrıntılar listesine çevirmeyi de önler. Bir figürün fotoğrafını çekmek, onun yapıyla ilişkisini anlamanın yerini tutmaz. Duvarın neresinde bulunduğu, diğer biçimlerle nasıl yan yana geldiği, binanın bütününde hangi izlenimi yarattığı da önem taşır. Taşa yaklaşmak kimi zaman birkaç adım geri çekilmeyi gerektirir. Yakından görülen işçilikle uzaktan fark edilen hacim, birbirini tamamlayan iki okumadır.

Bağbaşı’nı Tortum’un çevresinden ayrı düşünmemek de gerekir. Erzurum’un kuzeyindeki ilçenin tanıtımında, güney ve batıda karasal koşulların; kuzey ve doğuda ise Karadeniz etkilerinin hissedildiği belirtiliyor. Bu, tek biçimli bir Erzurum manzarası beklentisini kırıyor. Bir il sınırı içinde farklı yükseltiler ve vadiler, farklı hayat imkânları oluşturabiliyor. Haritadaki aynı renk, arazide aynı koşullar demek değil.

Tortum’un vadi tabanlarında meyvecilik yapılabilmesi, bu farkın gündelik karşılığını gösteriyor. Resmî tanıtımda ceviz, üzüm, dut ve dut pekmezi anılırken güneydeki yerleşimler için hayvancılık öne çıkıyor. Mimariyi çevreleyen yer, yalnızca binaya fon veren bir manzara değil; üreten, mevsimlere göre işleyen bir yaşam alanı. Bir yapının ne kadar eski olduğunu konuşurken çevresindeki güncel hayatı unutmak, onu bulunduğu yerden zihnen söküp çıkarmak olur.

Meyve bahçesiyle taş yapıyı aynı bakışta tutmak, aralarında kanıtlanmamış bir tarihsel bağ kurmayı gerektirmiyor. Birinin ötekini açıklaması da şart değil. Yan yana var olmaları, ilçeyi daha geniş bir çerçevede düşünmeye yeter. Tortum’un anlamını tek bir anıta veya tek bir doğal görüntüye sıkıştırmadan, farklı katmanların birbirine komşu olmasına izin vermek mümkün. Böyle bir okuma, geziyi bilgi yarışına dönüştürmeden derinleştirir.

Burada adların kullanımı ayrıca önem kazanıyor. Haho, Meryem Ana Kilisesi ve Taş Cami adlarını birlikte bilmek, aynı yapıya ilişkin farklı kayıtlara rastlandığında yön bulmayı kolaylaştırır. Her ad, binanın başka bir dönemine veya tanımlanma biçimine açılır. Birini diğerinin üstünü kapatmak için seçmek yerine, aralarındaki zaman ilişkisini görmek daha verimli. Mimari hafıza, çoğu zaman tek sözcüklü bir etiketten daha fazla yer ister.

Tortum’a bu yapı için yönelen bir ziyaretin temposu da buna göre kurulabilir. Güncel erişim koşullarını önceden öğrenmek, kullanım biçimine saygı göstermek ve iç mekânın her zaman gezilebilir olduğunu varsaymamak yeterli bir hazırlık çerçevesi sunar. Asıl hazırlık ise beklentide yapılır: her yüzeyin açıklama vermesini, her sorunun tek yanıt bulmasını beklememek. Eski binalar, bazen bilgisini hemen teslim etmez.

Bağbaşı’ndaki taşın iki adı bu yüzden birbirini iptal etmiyor. Birlikte söylendiklerinde, Tortum’un tarihini daha uzun bir cümle halinde duymamızı sağlıyorlar. Şelalenin güçlü çağrışımı bir süre geride kalırken vadinin içindeki başka bir odak beliriyor: zamanın değiştirerek koruduğu, dikkatli bakışın da acele etmeden okuyabileceği bir yapı.