Tomarza’da kayanın üzerindeki tanrılar

Tomarza’nın İmamkulu köyü yakınlarında kaya, uzaktan sıradan bir çıkıntı gibi durur. Yaklaşıldığında yüzeydeki figürler yavaşça ayrışır: dağ tanrıları, onların üstünde fırtına tanrısı, boğaların çektiği araba ve karşıdaki tanrıça. Kompozisyon doğanın üstüne sonradan asılmış bir levha değildir; kayanın kendi yüzü görüntünün zemini olur. Hitit sanatını müze vitrininden çıkarıp yol ve dağla yeniden birleştiren de budur.

Resmî kaynaklar kabartmayı Hitit İmparatorluk Dönemi’ne bağlar ve Kayseri’den Çukurova’ya uzanan eski güzergâhtaki kaya anıtları dizisi içinde değerlendirir. Yazıt bulunmadığından hangi kral döneminde yaptırıldığı kesin değildir. Figürleri tanımlamak mümkün olsa da sahnenin bütün anlamını tek cümleyle çözmüş gibi davranmak doğru olmaz. Görsel okuma, bilinenle belirsiz olanı ayırdığında daha güvenilir hâle gelir.

Kayanın yüzünde yön bulmak

Güneş açısı kabartmayı bütünüyle değiştirebilir. Öğle ışığında çizgiler silikleşirken eğik ışık, oyukların gölgesini belirginleştirir. Yüzeye su dökmek, tebeşir sürmek ya da parmakla hatları takip etmek görüntüyü kısa süreli güçlendirse bile taşa zarar verir ve kesinlikle yapılmamalıdır. Dürbün, optik yakınlaştırma ve farklı açıdan bakmak ayrıntıyı görmek için yeterlidir.

Sahnede dağların insan biçimli taşıyıcılar olarak kullanılması, coğrafyanın dinsel dünyaya nasıl katıldığını gösterir. Fırtına tanrısının boğalarla ilişkisi gök gürültüsü ve güç düşüncesini, karşıdaki tanrıça ise kutsal karşılaşmayı çağrıştırır. Bu yorumlar ikonografik karşılaştırmalara dayanır; yerel söylenceyle arkeolojik bilgiyi birbirine karıştırmamak gerekir.

Yol üzerindeki anıt

İmamkulu’nu yalnız izole sanat eseri olarak görmek, yer seçiminin anlamını eksiltir. Fraktin, Taşçı ve Gezbeli gibi başka kaya kabartmalarıyla birlikte düşünüldüğünde dağ geçitleri, su yolları ve güney bağlantıları görünür olur. Anıtı yapanlar, görüntüyü saray duvarına değil hareket eden insanların karşısına yerleştirmiştir. Kayanın önünde durmak bu nedenle eski bir yol ağının düğümünde durmaktır.

Kırsal konum nedeniyle ulaşım ve yol durumu mevsime göre değişebilir. Tomarza’dan çıkmadan güncel yönlendirme alınmalı, özel arazi sınırlarına uyulmalı ve araç tarım yolunu kapatmayacak yerde bırakılmalıdır. Alanın çevresinde gölgelik, su veya düzenli tesis bulunacağı varsayılmamalıdır. Yazın güneş, kışın don ve rüzgâr hazırlığın parçasıdır.

Kabartmanın anlaşılması, yüzeyi renkli bir çizime dönüştürmekten çok ışığın geliş yönünü beklemeyi gerektirir. Öğle saatinde düzleşen izler, yandan gelen ışıkta belirginleşebilir; buna karşın sert dijital keskinleştirme gerçek aşınma ile görüntü işlemeyi birbirine karıştırır. Fotoğraf üzerinde hangi çizginin antik, hangisinin doğal çatlak olduğunu kesinleştirmek uzman incelemesi ister. Ziyaretçi için değerli olan, her şekli adlandırmak değil kayanın yüzeyinde anlatının nasıl sıralandığını sabırla görmektir.

İmamkulu'nu Hitit dünyasından kopuk tek bir resim gibi düşünmemek gerekir. Kayseri çevresindeki güzergâhlar, geçitler ve başka kaya anıtları merkez ile yerel peyzaj arasındaki ilişkiyi düşündürür. Figürlerin seçildiği yüzey, uzağa bakış ve yaklaşma yönü de kompozisyonun parçasıdır. Bu nedenle kabartmaya yalnız yakın plan değil çevresindeki tarla, ufuk ve kaya kütlesiyle birlikte bakılmalıdır. Anıtın gücü devasa olmasından değil, hareket hâlindeki insanın karşısına belirli bir yerde çıkmasından gelir.

Açık arazideki kaya anıtı, kapalı müze nesnesi gibi sabit koşullarda korunmaz. Don, yağmur, rüzgâr ve sıcaklık farkı yüzeyi sürekli aşındırır. Ziyaretçinin tebeşirle çizgileri belirginleştirmesi, su dökmesi ya da parmağıyla iz sürmesi bu doğal süreci hızlandırabilir. Düşük eğimli gün ışığını beklemek, kabartmayı “görünür kılmak” adına yüzeye müdahale etmekten çok daha doğru bir yöntemdir.

İmamkulu’nda en etkileyici an, figürlerin birden görünür olduğu andır; ama bu görünürlük ziyaretçinin müdahalesinden değil ışığın doğru açıya gelmesinden doğmalıdır. Tomarza’nın kayası, binlerce yıl önce işlenmiş yüzeyini hâlâ taşır. Ona yapılacak en doğru ekleme yeni bir iz bırakmak değil, mevcut çizgiyi dikkatle okuyup olduğu gibi bırakmaktır.