Sofraz’da toprağın altında kalan mimari

Toprak bir yükseltinin altında düzgün kesilmiş taşlarla kurulmuş bir oda bulunması, Sofraz’ın ilk şaşırtıcı yanıdır. Dışarıdan araziye karışan biçimle içerideki mimari düzen birbirinden çok farklıdır. Adıyaman’ın Besni ilçesine bağlı Üçgöz çevresindeki Sofraz tümülüsleri, bu farkı görmek için güçlü bir durak. Burada ilgi, büyük bir heykelin çevresinde toplanmaz; girişin, geçişin ve mezar odasının birbirine nasıl bağlandığına yönelir.

Kültür Portalı, anıt mezarları Roma dönemine, yaklaşık MS birinci ve ikinci yüzyıllara yerleştirir. Müze Genel Müdürlüğünün ziyaret sayfasında ise büyük tümülüs için birinci yüzyıl belirtilir. Bu anlatıları tek ve kesin bir yapım yılına indirmek gerekmiyor. Asıl ortak bilgi, Roma dönemindeki mezar mimarisinin toprağın altında korunmuş bir örneğiyle karşı karşıya olduğumuzdur. Ziyareti bu çerçevede düşünmek, yapının belgelenen özelliklerine daha çok yer bırakır.

Büyük Tümülüs’ün yaklaşık on beş metrelik toprak dolgusu altında ön giriş, geçiş koridoru ve mezar odası bulunur. Teknik metinlerde geçen dromos sözcüğü, bu giriş düzenini tanımayı kolaylaştırır. Bir kapıdan doğrudan odaya geçmek yerine, mekânın aşamalı biçimde kurulmuş olması dikkat çekicidir. Dışarıdaki geniş açıklıktan dar geçişe, oradan asıl odaya yönelen hareket, mezarın yalnız bir boşluk olmadığını gösterir. İçeriye ulaşma biçimi de mimari tasarımın parçasıdır.

Müze sayfası, mezar odasını doğu ve batı duvarları önüne yerleştirilmiş lahitlerle tanımlar. Düzgün taş kaplama ve tonozlu geçiş, toprağın altında kalmasına rağmen özenle kurulmuş bir yapı bulunduğunu ortaya koyar. Lahit, odanın içindeki konumuyla birlikte düşünülmelidir; tek başına bir nesne gibi ele alındığında mekânın düzeni kaybolur. Burada bakışın büyük ayrıntıya ihtiyacı yoktur. Bir kapı açıklığının odaya göre konumu bile planı zihinde kurmaya yardım eder.

Küçük Tümülüs, büyük olanın yaklaşık bir kilometre uzağındadır. Kültür Portalı bu ikinci yapıda kayaya oyulmuş giriş basamakları ve tonozlu mezar odalarından söz eder. İki tümülüsü birbirinin kopyası saymamak gerekir. Aynı çevredeki farklı giriş biçimleri, benzer işlevin farklı mimari çözümlerle karşılandığını gösterir. İkisini birden görmek isteyenler, ikinci noktaya güncel erişimi yerinde öğrenerek program yapmalıdır; aradaki mesafe kendi başına işaretli ve kesintisiz bir yürüyüş güzergâhı vaadi değildir.

Sofraz ile Üçgöz adlarının birlikte kullanılması, yola çıkmadan haritada dikkat edilmesi gereken ayrıntıdır. Resmî ziyaret sayfası adresi Üçgöz Köyü olarak verir; Kültür Portalı da Besni bağlantısını açıkça belirtir. Adıyaman çevresindeki başka anıt mezarlarla karışmasını önlemek için yalnız anıt adını değil, ilçe bilgisini de kaydetmek yararlı olur. Bu küçük hazırlık, arkeoloji gezisinde yolu tarif eden yer adlarının en az tarih bilgisi kadar işe yaradığını hatırlatır.

Sonbaharda açık araziyle kapalı mezar mekânı arasında geçiş yapılacağını düşünerek hazırlanmak gerekir. Basamak ve dar geçişlerde rahat hareket edilecek ayakkabı, fotoğraf ekipmanından önce gelir. Duvar yüzeylerine ve lahitlere dokunmadan bakmak, karanlık bölümlerde görevli yönlendirmesine uymak ziyaretin doğal parçasıdır. Güncel açıklık ve giriş koşulları için Adıyaman Müzesiyle görüşmek özellikle yararlıdır; internetteki bir yapı tanıtımı, o gün bütün iç mekânlara erişilebileceğini tek başına söylemez.

Dışarı çıktıktan sonra tümülüse biraz mesafeden yeniden bakmak iyi bir son duraktır. Az önce içinden geçilen koridorun ve odanın, görünürde sade kalan bu yükseltide nasıl yer tuttuğunu düşünmek kolaylaşır. Fotoğraf çekilecekse yalnız girişe yaklaşmak yerine dolgunun çevre araziyle ilişkisini de göstermek, yapının iki farklı yüzünü aynı ziyaretin hatırasına taşır.

Sofraz’a ayrılan kısa bir zaman, Adıyaman’ın arkeoloji belleğine daha sakin bir ölçek ekler. Tümülüsün dışındaki toprak biçimiyle içindeki taş düzenini birlikte hatırlamak, görünmeyen mimarinin de manzarayı kurduğunu düşündürür. Büyük bir panoramanın yerini burada geçişin darlığı, odanın oranı ve taşın işçiliği alır. Besni çevresindeki bu duraktan geriye kalan, bazen tam da bu küçük ölçülerin beklenmedik açıklığıdır.