Selçuk’ta tepenin etrafında biriken zaman

Selçuk’ta başını kaldırınca görülen kale, geçmişin kentin dışında beklemediğini hatırlatır. Ayasuluk Tepesi bugünkü yerleşimin hemen yanı başındadır; tepede görülen duvarlarla aşağıda süren hayat aynı bakışa girebilir. İlçeyi yalnız büyük bir antik kente ulaşmak için kullanılan durak olarak düşününce bu yakınlık gözden kaçar. Oysa Ayasuluk çevresinde geçirilen birkaç saat, Selçuk’un tarihini çok farklı bir ölçekte tanıtır. Burada yapılara tek tek yetişmekten önce, neden aynı tepeye ve onun eteklerine dönüldüğünü merak etmek gerekir.

Tepe, Efes’in Dünya Mirası alanının bileşenlerinden biridir. İzmir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün kazı tanıtımı, yerleşimin çok eski dönemlere uzandığını, yönetim merkezinin milattan sonra yedinci yüzyılda yeniden buraya taşındığını anlatır. Bu hareket, bir kentin adının haritada hep aynı noktaya çakılı kalmadığını gösterir. Selçuk çevresindeki geçmişi anlamak için bazen yapıların yükseldiği tarihler kadar, insanların merkezlerini değiştirdiği zamanlar da önemlidir. Liman, savunma ve inanç gibi farklı ihtiyaçlar, kent hayatının nerede yoğunlaşacağını birlikte belirleyebilir.

Ayasuluk’a bakarken ilk izlenim çoğunlukla yükseklik ve duvardır. Kaleye ait çizginin belirginliği, daha küçük yapıları geri planda bırakabilir. Oysa tepede yalnız korunmak için örülmüş taşlar bulunmaz. Suyun saklandığı, gündelik ihtiyaçların karşılandığı, ibadetin sürdüğü mekânlar da vardır. Kaleyi bir gözetleme noktası gibi görmekle içinde yaşanılan bir yer olarak düşünmek arasında büyük fark bulunur. İkinci bakış, duvarın ne kadar yüksek olduğundan çok, içeride hayatın nasıl sürdürüldüğünü sormaya başlar. Ayasuluk’un ayrıntıları bu soruya yer açar.

St. Jean Bazilikası bu yakın okumada başlı başına zaman ister. Mevcut anıtsal kilise altıncı yüzyılda İmparator I. Iustinianus döneminde yapılmıştır. Aziz Yuhanna’nın buraya gömüldüğü kabulü, yapının dini anlamının merkezindedir; bu kabul Hıristiyan inancı çerçevesinde anlatılır. Bazilikayı yalnız büyük bir yapı olarak ele almak, ziyaret ve ibadetle oluşan anlamını eksik bırakır. Aynı şekilde onu yalnız bir inanç anlatısına indirgemek de taş işçiliğini, planını ve yan mekânlarını görünmez kılar. İki dikkat biçimi burada yan yana durabilir.

Bir harabenin en zor tarafı, kayıp bölümlerini gözde canlandırmaktır. Ayakta kalan sütunlar ile açık gökyüzü arasındaki boşluğa bir zamanlar örtü yerleştiğini düşünmek gerekir. Fakat bu düşünme işi, eksik olanı dilediğince tamamlamak değildir. Plan çizimi, açıklama panosu ve mevcut duvar izleri birlikte okunduğunda daha sağlam bir hayal kurulabilir. Bazilikada birkaç adım geri çekilmek, yakından incelenen parçanın bütündeki yerini anlamaya yardımcı olur. Sonra yeniden yaklaşmak mümkündür. Böyle bir ileri geri bakış, uzun açıklamayı tek seferde okumaktan daha öğretici olabilir.

Efes Müze Müdürlüğünün anlatımı, bazilikadaki bazı sütun ve süslü mimari parçaların Orta Bizans dönemine ait olduğunu belirtir. Bu küçük ayrıntı, yapıyı tek kuruluş tarihine bağlayan alışkanlığı kırar. Bir bina açıldığı gün tamamlanan ve öyle kalan bir şey değildir; kullanıldıkça onarılabilir, yeni parçalar kazanabilir, bazı bölümleri başka türlü değerlendirilebilir. Ziyaretçinin önündeki görünüm de bu uzun kullanımın ve daha sonraki koruma çalışmalarının sonucudur. Selçuk’ta tarih, yalnız ilk yapıldığı yılı bilinen taşlardan oluşmaz; sonradan dokunulmuş taşların da bir hikâyesi vardır.

Kaleye doğru düşünceyi genişleten ayrıntılardan biri sarnıçlardır. Müze Müdürlüğü kale içinde kapılar yakınındaki tonozlu sarnıçları, Kale Camii’ni ve hamam kalıntılarını sayar. Bu yapı türleri, tepede kurulan düzenin gereksinimlerini açıkça ortaya koyar. Su depolamak, yıkanmak, bir araya gelmek: Büyük tarih anlatılarının arkasında çoğu zaman böyle tanıdık işler bulunur. Bugünkü ziyaretçi bir sarnıcın önünde durduğunda, hükümdar isimlerini ezberlemeden de geçmişteki hayatla bağ kurabilir. Suyun nereden geldiği ve nasıl korunduğu sorusu, uzun yüzyılları gündelik bir ihtiyaca yaklaştırır.

Tepe çevresindeki geziyi yalnız yukarıya yönelmiş bir tırmanış olarak kurmak da eksik olur. Etekteki İsa Bey Camii, bakışı yeniden aşağıya çeker. Bakanlığın Selçuk tanıtımında 1375 tarihli yapı, Aydınoğlu İsa Bey’in yaptırdığı cami olarak yer alır; yapıda Efes’ten getirilmiş mimari parçaların kullanıldığı da belirtilir. Bir sütunun farklı bir yapıda yeniden yer bulması, malzemenin tarihini bina tarihinden ayırır. Taş, yeni işlev içinde başka bir düzenin parçası olur. Geçmişin burada birikmesi, her dönemin bütünüyle yeni malzemeyle başlaması demek değildir.

Bu yakınlık, bazilika ile camiyi birbirinin karşısına koymayı gerektirmez. Her birinin kendi planı, kullanım biçimi ve toplulukla ilişkisi vardır. Selçuk’un ilginçliği, bunların aynı yerleşimin anlaşılmasına birlikte katkı vermesindedir. Ayasuluk çevresini dolaşan kişi, kısa bir mesafe içinde farklı zamanların yapı tercihlerini görebilir. Duvar açıklığına, avlunun düzenine veya su yapısına dikkat etmek, büyük dönem adlarından daha somut bir karşılaştırma sunar. Aynı soruyu her yapıya sormak yeterlidir: Burada insanlar nerede toplanıyor, nasıl içeri giriyor, hangi ihtiyaçlarını karşılıyordu?

Çocuklarla yapılacak bir gezide bu çevreyi açık hava sınavına dönüştürmemek iyi olur. Bir yapının tarihini hemen hatırlamak yerine, merak edilen bir ayrıntıyı seçmek daha verimli olabilir. Sütun başlığını deftere çizmek, bir kapının biçimini iki çizgiyle anlatmak ya da sarnıcın hangi işe yaradığını tartışmak, dikkati somut tutar. Yetişkinler için de aynı yöntem geçerlidir. Her şeyi fotoğraflamak zorunluluğu azalınca, tek bir parçanın karşısında durmaya vakit kalır. Selçuk’un uzun geçmişi, aceleyle tamamlanan bir listeye ihtiyaç duymaz.

Günün düzenini kurarken Ayasuluk–St. Jean Örenyeri’nin İsa Bey Mahallesi, St. Jean Sokak’taki girişini esas almak işleri kolaylaştırır. Resmî müze sayfası örenyerini her gün açık gösteriyor; saatlerin yolculuk öncesinde yeniden kontrol edilmesi yerinde olur. Tepe ve açık alan gezisi için su taşımak, rahat ayakkabı seçmek ve güneşin altında durulacak süreyi hesaba katmak, dikkatin yapılarda kalmasına yardımcı olur. Cami ziyareti ise ibadet kullanımına uygun bir zaman ve tavır gerektirir. Aynı çevrede bulunmaları, bütün durakların aynı ziyaret düzenine sahip olduğu anlamına gelmez.

İlçe içindeki bu kısa mesafe, bir günün bütününü tek bir döneme ayırma zorunluluğunu da ortadan kaldırır. Sabah bakılan bir sütunla daha sonra görülen bir duvar örgüsünü karşılaştırmak için uzun yolculuk yapmak gerekmez. Yine de yakınlık hız zorunluluğu yaratmamalı. İki durak arasındaki aralıkta dinlenmek, notlara bakmak ve yeni soruları konuşmak, ziyaretin boş zamanı sayılmaz. Görülenleri birbirine bağlayan düşünce çoğu zaman tam bu aralıklarda oluşur; taşların arasında geçirilen zaman, oturup düşünülen birkaç dakika ile yerini bulur.

Ayasuluk’tan ayrılırken son kez kaleye bakmak, başlangıçtaki görüntüyü değiştirebilir. İlk bakışta yalnız duvar olan çizginin arkasına artık sarnıç, ibadet mekânı, hamam ve farklı yüzyılların müdahaleleri yerleşmiştir. Aşağıdaki Selçuk da bir geçiş noktası olmaktan çıkmış, bu tepeyle ilişki kuran bir yerleşim olarak belirginleşmiştir. Gezi sonunda bütün tarihleri hatırlamak şart değildir. Bir kentin aynı yüksekliğin çevresinde neden tekrar tekrar hayat kurduğunu merak etmek, Selçuk’tan taşınabilecek daha kalıcı bir bilgidir.