Kızılcahamam’da taşın içindeki ders

Bu kayaları kim böyle kesmiş? Bazalt sütunlarının karşısında doğabilecek bu soru, Kızılcahamam’da bir jeoloji gezisi için iyi bir başlangıçtır. Düzenli yüzeyler insana işçilik düşündürebilir; göz, bildiği yapı biçimlerini doğada da arar. Fakat taşın şekli bazen bir ustanın elinden çok, soğuyan lavın geçirdiği değişimi anlatır. Kızılcahamam’ın Güvem çevresinde manzaraya bu gözle bakmak, bir kaya oluşumunu ilginç bir görüntü olmaktan çıkarır. Biçim, geçmişte gerçekleşmiş bir olayın izine dönüşür.

Güvem–Beşkonak bazalt sütunları, belediyenin yer tarifinde Güvem–Çerkeş karayolunda Fındıklı Mahallesi yakınındaki boğazın iki yanında bulunur. Aynı tanıtım, sütunlaşmayı lavın soğuması sırasında küçülmesi ve çatlakların gelişmesiyle açıklar. Suyun soğumaya katılması ve soğumanın yönü, ortaya çıkan biçimi etkileyebilir. Bu yüzden bütün sütunları kusursuz bir cetvel düzeninde aramak gerekmez. Kayada görülen değişkenlik de anlatının içindedir. Halk arasında kullanılan Sabun Kayalar adıysa ilk karşılaşmadaki biçim benzetmesini taşır; bilimsel açıklamaya geçmeden önce gözün gördüğünü tarif etme isteğini hatırlatır.

Bu geziye kayaların önünde başlamak şart değil. Kızılcahamam Belediyesi Jeopark Müzesi, araziye çıkmadan önce düşünceyi hazırlayabilecek bir duraktır. Müzenin tanıtılan bölümleri arasında jeolojik zaman, Galatya volkanizması, Güvem’in yaprak fosilleri ve bazalt sütunlarının oluşumu bulunur. Mikroskop, etkileşimli oyun ekranı ve etkinlik alanı gibi araçlar da bu anlatıya eşlik eder. Amaç, bir müzede bütün jeoloji terimlerini öğrenmek olmak zorunda değildir. Dışarıda karşılaşılacak bir şekle ilişkin bir ya da iki soru edinmek bile sonraki bakışı değiştirebilir.

Örneğin deftere üç küçük başlık açılabilir: Gördüğüm biçim, düşündüğüm neden, merak ettiğim ayrıntı. İlkine uzun çizgiler veya köşeli yüzeyler yazmak yeterlidir; ikincisi için mutlaka doğru cevap bulunması gerekmez. Bu yöntem, özellikle çocukların bilmedikleri bir şeyi söylemekten çekinmesini azaltabilir. Arazi gözleminin güzel yanı, aynı kayanın karşısında duran iki kişinin farklı ayrıntılara dikkat edebilmesidir. Birinin gördüğü eğim, ötekinin seçtiği çatlak aralığıyla birleşir. Gezinin sohbeti de ezberlenen terimler yerine gerçek bir nesnenin çevresinde gelişir.

Kızılcahamam Kaymakamlığının jeopark anlatımı, bölgedeki eski volkanik etkinlikle jeolojik çeşitliliği birlikte ele alır; Beşkonak’taki sütun ve fosil yataklarını da bu mirasın örnekleri arasında sayar. Fosil ile volkanik kaya aynı türden kayıt değildir. Birini görmek, bir canlının izinin nasıl korunduğunu; diğerini incelemek, erimiş malzemenin nasıl katılaştığını merak ettirebilir. Aynı gezi çevresinde farklı soruların ortaya çıkması değerlidir. Doğa tek bir dersin konusu gibi davranmaz; canlıların geçmişiyle yeryüzünün değişimi birbirine komşu alanlarda okunabilir.

Milyonlarla ifade edilen zamanı kavramak yine de kolay değildir. İnsan kendi yaşını, okul yıllarını veya bir ağacın büyümesini düşünmeye alışkındır. Kayaların oluşum süresi bu gündelik ölçülere sığmadığında sayıları tekrar etmek tek başına işe yaramayabilir. Daha küçük bir karşılaştırma yapmak mümkündür: Bugün sert gördüğümüz bu malzeme bir zamanlar hareketliydi; şimdi ayrı çizgilerle seçilen yüzeyler başka bir durumdan geçerek oluştu. Önce değişimin kendisini kavramak, sonra ona süre eklemek, jeolojik zamanı daha anlaşılır hale getirebilir. Taş böylece hareketsizliğin değil, tamamlanmış hareketin kaydı olur.

Müze ile Güvem çevresini aynı güne almak isteyenler, bunların tek bir bina çevresinde yürüyerek bitirilecek duraklar olmadığını hesaba katmalı. Belediyenin gezi rotaları, Güvem bölgesini ayrı bir başlık altında toplar. Müzenin güncel ziyaret koşullarını ve araziye gidişi önceden öğrenmek, günün planını sağlamlaştırır. Yol kenarındaki oluşuma yaklaşırken güvenli duruş noktalarını kullanmak ve hava durumuna göre mesafeyi kısaltmak gerekir. Özellikle bir aile gezisinde, aynı güne çok sayıda jeosit eklemektense tek oluşuma daha fazla zaman ayırmak daha verimli olabilir.

Araziden bir taş parçası getirmek yerine çizim ya da fotoğrafla dönmek, öğrenmeyi eksiltmez. Fotoğrafın yanına bakış yönünü ve dikkat edilen ayrıntıyı yazmak, eve dönüldüğünde görüntünün ne anlattığını hatırlatır. Bir çatlağı parmakla izleme isteğinin yerini kâğıtta çizgiyi sürdürmek alabilir. Böylece doğadaki örnek yerinde kalırken gözlem kişisel bir kayda dönüşür. Bir sonraki gezide başka bir kaya ile karşılaşıldığında önceki çizimi açıp bakmak mümkündür. Karşılaştırma yapabilmek için kayaların cebimize sığması gerekmez.

Gezinin ardından evde yapılacak küçük bir karşılaştırma da soruları canlı tutabilir. Defterdeki çizimin yanına bir bina sütununun fotoğrafı konduğunda, insan eliyle yapılmış olanla kaya yüzeyindeki oluşumun benzerliği ve farkı konuşulabilir. Hangisinin yüzeyi düzenlenmiş, hangisinin çizgileri birbirinden ayrılıyor? Cevabın hemen bulunması gerekmez. İki görüntüye dikkatle bakabilmek, doğru terimi söylemeden önce gelen ve zamanla gelişen bir beceridir.

Kızılcahamam’dan dönüşte yol boyunca görülen sıradan bir yamaç bile önceki kadar sıradan gelmeyebilir. Artık taşın yalnız rengi değil, katmanı, kırığı ve biçimi de göze çarpar. Jeoloji gezisinin en iyi sonucu belki de budur: Tek bir yerde öğrenilen dikkat, başka yerlere taşınır. Güvem’in sütunları geride kalır ama başlangıçtaki soru değişmiştir. Kayaları kimin kestiğini merak eden göz, şimdi onların nasıl böyle olduğunu sormaya hazırdır.