İscehisar’da mermerin ocaktan atölyeye yolu

İscehisar’da dağın yüzeyi cetvelle çizilmiş gibi katman katman açılır. Uzakta beyaz teraslar, yakında testere izleri taşıyan büyük bloklar görünür. Mermerin parlak ve düzgün hâline alışmış göz için ocak şaşırtıcıdır: taş burada bitmiş bir yüzey değil, ağırlığı ve kusurlarıyla duran ham maddedir. İlçenin hikâyesi de bu hamlığın nasıl bilgiye dönüştürüldüğünde başlar.

Afyonkarahisar İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, dünyada Afyon mermeri adıyla tanınan taşın İscehisar’da çıkarılıp işlendiğini ve ocakların antik çağdan beri kullanıldığını kaydeder. Dokimeion adıyla bilinen üretim merkezinin Roma döneminde geniş bir ticaret ağına bağlandığı, blok ve işlenmiş parçaların uzak coğrafyalara taşındığı resmî tarih anlatılarında yer alır. Bugünkü sanayi bu uzun taş bilgisinin modern araçlarla devam eden bölümüdür.

Ocakta kesilen blok, atölyeye geldiğinde ikinci bir karar sürecine girer. Damar yönü, çatlak, renk geçişi ve kullanım amacı kesimi belirler. İnce levha ile küçük bir süs eşyası aynı taştan çıkabilir; fakat ikisinin kayıp oranı, makinesi ve ustalığı farklıdır. İlçede satılan mermer biblo ve satranç takımları, dev blokla avuç içindeki nesne arasındaki ölçek değişimini açıkça gösterir.

Bu üretimi gezerken güvenlik romantik meraktan önce gelir. Mermer ocağı veya fabrika kamusal gezi alanı değildir; işletme izni, koruyucu ekipman ve belirlenmiş güzergâh olmadan girilmemelidir. Ağır araçların kör noktaları, kesim makineleri ve askıdaki bloklar ciddi risk taşır. Üretimi tanımak isteyen ziyaretçi için merkezdeki satış ve sergileme alanları daha güvenli başlangıçtır.

Taşın tarihini yalnız “iki bin yıllık” bir övgüye çevirmek de doğru değildir. Antik ocak ile modern işletme aynı teknik koşullara sahip değildir; değişen araçlar, enerji kullanımı ve atık yönetimi bugünün sorularıdır. Mermer tozu ve kırpıntılarının değerlendirilmesi, suyun kapalı devre kullanımı ve peyzajın onarımı sektörün çevresel sorumluluğunu oluşturur. Ziyaretçi de ürünün kaynağını sorarak bu sorumluluğu görünür kılabilir.

İscehisar çevresindeki kaya oluşumları ve tarihî izler, mermeri yalnız sanayi malzemesi olmaktan çıkarır. Ancak her kayalık serbestçe tırmanılacak veya parça alınacak bir alan değildir. Kültür varlığından taş koparmak, ocağın çalışan bölümüne yaklaşmak ya da özel mülke girmek kabul edilemez. Fotoğraf için kamusal noktalarda kalmak gerekir.

Bir mermer yüzeye son kez bakıldığında artık yalnız beyazlık görülmez. İçinde dağın basıncı, kesim kararının hassasiyeti, işçinin güvenliği ve yüzyıllar boyunca değişen ticaret yolları vardır. İscehisar, taşı sessiz göstermesine rağmen aslında sürekli çalışan bir ilçedir; ocaktan atölyeye uzanan yolun sesi kesilmez.

Taşın kusuru, tasarımın başlangıcı

Mermerde damar bazen değer, bazen kırılma riski sayılır. Ustanın becerisi kusuru gizlemekten çok, taşın nereye kadar dayanacağını okuyabilmesidir. Küçük bir objede seçilen yön ile büyük bir kaplama levhasındaki yön aynı olmayabilir. Bu kararlar, doğal malzemeyi standart fabrika ürününden ayırır.

Atölyedeki su sesi de üretimin parçasıdır. Kesim sırasında soğutma ve toz kontrolü için kullanılan suyun yönetimi, iş güvenliği ve çevre bakımından önem taşır. Ziyaretçi bitmiş yüzeyin parlaklığına bakarken bu kaynak kullanımını da sormalıdır.

İlçeden alınacak küçük bir mermer eşyanın ağırlığı, taşın coğrafyasını elle hissettirir. Fakat antik motifli her ürünün tarihî eser olmadığı, modern bir yorum olabileceği bilinmelidir. Gerçek kültür varlığı ticaret konusu yapılamaz; güvenilir satış noktası seçmek hem alıcıyı hem mirası korur.

Gün batımında beyaz ocak yüzeyleri sıcak renge döner; taşın “tek renk” olmadığı belirginleşir. Aynı değişim atölyede cilayla ortaya çıkar. İscehisar’ın mermeri doğadan koparılıp kimliğini yitirmez; her işlemde başka özelliğini gösterir ve ustayı yeniden karar vermeye zorlar.