Ilgaz: Ormanın mevsim defteri

Sonbaharın bütün bir dağı sarıya boyaması gerekmez. Ilgaz’ın iğne yapraklı ormanlarında mevsim, yeşilin yerini tümüyle başka bir rengin almasıyla anlatılamaz. Gövdelerin arasındaki ışık, orman tabanında biriken örtü, açık alanla sık ağaçlık arasındaki fark da değişimin dilidir. Çankırı’nın Ilgaz ilçesine bu gözle yaklaşmak, manzaradan büyük bir renk gösterisi beklemek yerine küçük ayrımları görmeyi sağlar. Dağın mevsim defteri, uzaktan okunacak tek bir sayfadan oluşmaz; yere ve yüksekliğe göre açılan farklı satırları vardır.

Önce haritadaki ayrımı korumak gerekir. Ilgaz ilçesi ile Ilgaz Dağı Milli Parkı aynı sınırları ifade etmez. Milli park hem Çankırı hem Kastamonu illerine uzanır. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın tanıtımı, parkın 1976’da ilan edildiğini ve orman, çalı, alpin bitki topluluklarının bir arada bulunduğunu kaydeder. Dolayısıyla Ilgaz adı altında görülen her dağ fotoğrafını ilçe merkezinin hemen yanı başına yerleştirmek doğru olmaz. Bir yürüyüş planı yaparken konaklama noktası, park girişi ve seçilen güzergâh ayrı ayrı düşünülmelidir. Bu ayrım manzaranın büyüsünü azaltmaz; onun gerçek ölçeğini anlamayı sağlar.

Yeşilin içindeki fark

Bakanlığın orman tarifinde göknar ve sarıçam öne çıkar. Bu bilgi, uzaktan tek bir yeşil kütle gibi görünen örtüyü farklı ağaçlardan oluşan bir topluluk olarak düşünmeye çağırır. İlk ziyarette bütün türleri tanımak gerekmeyebilir. Dalların gövdeye yerleşimi, tepenin biçimi ve kabuğun dokusu gibi ayrıntıları karşılaştırmak bile bakışı keskinleştirir. Tür adını öğrenmek bunun ardından gelebilir. Orman gezisini bir isim sınavına çevirmeden, aynı görünen şeylerin aslında farklı olduğunu fark etmek mümkündür. Bir ağacı yalnızca yüksekliğiyle ölçmediğimizde çevresindeki boşluk da daha görünür olur.

Ilgaz Belediyesi, ilçenin kuzeyindeki Ilgaz Dağları ile güneyindeki Köroğlu Dağları’nı anlatırken orman örtüsünün yer yer değiştiğini belirtir. Aynı belediye tanıtımında orman ürünlerini işleyen atölyelerin ilçe ekonomisindeki yeri de vardır. Bu iki bilgi yan yana geldiğinde ağaçlık alan, yalnızca gezginin dinlendiği bir görüntü olmaktan çıkar. İlçenin çalışma hayatıyla da ilişkilidir. Yine de ekonomik kullanım alanlarıyla milli parkın koruma düzenini birbirine karıştırmamak gerekir. Bir yörede ormancılığın bulunması, her ormanın aynı amaçla yönetildiği anlamına gelmez. Harita kadar kullanım biçimlerini de ayırt etmek, Ilgaz’a dair daha dürüst bir resim oluşturur.

Orman tabanına eğilen dikkat, büyük ağaçların gölgesinde kalan başka bir ölçüyü açar. Küçük bitkiler ve açıklıklar, dağın biyolojik zenginliğinin parçasıdır. Bakanlığın kaydında yalnızca Ilgaz’da yayılış gösteren bitkilerin bulunması, yürüyüş sırasında önemsiz sayılabilecek bir alanın koruma bakımından değer taşıyabileceğini hatırlatır. Bu yüzden güzel görünen bir çiçeği koparmamak, fotoğraf uğruna yol dışındaki bitkileri ezmemek yalnızca genel bir nezaket değildir. Gördüğümüzün ne olduğunu tam olarak bilmediğimiz bir yerde ölçülü davranmanın somut karşılığıdır. Merak, sahip olma isteğine dönüşmeden de doyabilir.

Yaban hayatı konusunda da benzer bir beklenti ayarı gerekir. Ilgaz ormanları karaca, kızılgeyik ve başka memelilere yaşam alanı sağlar; bu, her yürüyüşün bir hayvan karşılaşmasıyla tamamlanacağı anlamına gelmez. Hayvan görmeden dönmek, ormanın boş olduğu sonucunu doğurmaz. Ses çıkarmadan ilerlemek, yiyecek bırakmamak ve uzakta görülen bir canlıyı yaklaşmaya zorlamamak, ziyaretin niteliğini belirler. Doğa gezisinin değeri bazen beklenen karşılaşmanın gerçekleşmemesini kabul edebilmekte yatar. Orada bulunmak, bütün canlıların kendini göstermesini talep etme hakkı vermez.

Günün uzunluğunu hesaba katmak

Sonbaharda Ilgaz için hazırlanmış bir gün, yalnızca gidilecek kilometreyle ölçülmemeli. Gün ışığının süresi ve dağdaki hava koşulları da yürüyüşün sınırını belirler. Başlamadan önce güncel tahmini, yol durumunu ve parkın duyurularını kontrol etmek; dönüş saatini güzergâh kadar ciddiye almak gerekir. Kısa bir yürüyüşü geniş bir zamana yerleştirmek, hem gözlem için pay bırakır hem dönüşü aceleye getirmez. Katmanlı giyinmek ve uygun ayakkabı kullanmak da bu rahatlığın parçasıdır. Açık alanda hissedilen koşulların ağaçların arasında aynı kalacağını varsaymamak iyi bir başlangıçtır.

Bir fotoğraf gezisinde kadrajın kenarları çoğu zaman dışarıda bırakılacak şeyler olarak görülür. Ilgaz’da ise kenara bakmak öğretici olabilir: sık örtünün açıklıkla buluştuğu yer, yolun kıyısındaki küçük bitkiler, bir gövdenin çevresine düşen ışık. Yürüyüş boyunca aynı ayrıntının farklı noktalardaki hâlini izlemek, tek bir manzara fotoğrafından daha güçlü bir mevsim kaydı oluşturabilir. Bunun için ormanda özel bir keşif yapmış olmak gerekmez. Aynı yere tekrar bakma sabrı yeterlidir. Böyle bir gezi, Ilgaz’ı yalnızca kar düşüncesiyle hatırlayan zihinde yeni bir yer açar.

Dağdan dönerken not edilecek şey belki bir zirveye varılmış olması değil, iki ağaç arasındaki farkın ilk kez seçilmiş olmasıdır. Sonbahar burada gösterişli bir son perde olarak yaşanmaz; yaşamın farklı katmanlarında süren değişimin bir bölümüdür. Ilgaz ormanına ayrılan zaman, bu değişimin tamamını kavramaya yetmez. Yine de bir daha bakmak için sebep verir. Mevsim defterinin en iyi yanı da budur: son sayfayı çevirdiğimizi sandığımız anda başka bir ayrıntı görünür.