Hüyük: Çavuş’ta toprağa verilen biçim

Bir evin duvarıyla bir seramik kabı aynı düşüncede buluşturan şey topraktır. İkisinin yapılış tekniği farklıdır; fakat ikisi de malzemenin elle biçimlendirilmesini, ölçülmesini, beklenmesini gerektirir. Konya’nın Hüyük ilçesindeki Çavuş Mahallesi’nde kurulan Sonsuz Şükran Köyü’ne bu yakınlıktan bakmak mümkün. Kerpiç evler ile sanat üretimi burada aynı yerin hikâyesine katılır. Sanat yalnızca duvara asılan bir sonuç olarak değil, bir çalışma alanı kurma meselesi olarak da görünür.

Hüyük Kaymakamlığı’nın 2012 tarihli sanat günleri kaydı, Mehmet Taşdiken’in projesi olan Sonsuz Şükran Köyü’nün Çavuş’taki yerini belgeliyor. Bu tarih, bugünün etkinlik takvimi yerine oluşumun geçmişine açılan bir pencere olarak okunmalı. Bir sanat yerleşiminin değeri, yalnızca kimlerin açılışa geldiğiyle ölçülmez. Çalışmak için ayrılmış mekânların kurulması, farklı disiplinlerin aynı yerde karşılaşması ve yerin zaman içinde tanınması da önemlidir. Çavuş’un adını bu bağlamda duymak, sanat coğrafyasını birkaç büyük şehrin çevresinden çıkarır.

Yerleşimin kendi arşivindeki Aralık 2019 haberi, heykel ve seramik tasarım atölyesiyle dört köy odasının inşasının tamamlandığını bildirir. Haberde gençlere ustaların birikimini aktaracak eğitimler planlandığı da anlatılır. Bu planı bugünkü kesintisiz bir kurs programı gibi düşünmemek gerekir; fakat taşıdığı fikir açıktır. Bir yerde sanat eseri göstermekle o eserin nasıl yapılacağını öğretmek farklı imkânlar açar. Atölye, seyreden kişinin soru sormasına, denemesine ve malzemeye yaklaşmasına yer ayırır.

Seramiğin bu hikâyede özel bir karşılığı var. Hazır bir nesnenin pürüzsüz yüzeyi, yapım sırasında verilen kararları saklayabilir. Ağız kısmının genişliği, gövdenin dengesi, tabanın taşıdığı yük sonuçta birbirine bağlıdır. Bir atölyede bu ilişkiler görünür hâle geldiğinde güzellik de yalnızca beğenilen bir görüntü olmaktan çıkar. Neden öyle yapıldığı sorulabilir. Çavuş’taki seramik girişimi üzerine düşünürken asıl çekici olan, küçük bir nesnenin bile malzeme bilgisiyle biçim verme cesaretini yan yana getirmesidir. Öğrenme, tam da bu iki alanın arasında gerçekleşir.

Kerpiç mimarinin sanat ortamına katılması da benzer bir dikkat ister. Toprak renkli bir cepheyi yalnızca fotoğrafın sıcak arka planı olarak görmek kolaydır. Oysa duvar, bir yapım tercihinin sonucudur. Seramikle kerpici aynı teknik saymadan, ikisinde de malzemenin özelliklerini tanımanın önemini fark edebiliriz. Böylece yerleşimin görünüşü ile içinde amaçlanan üretim arasında düşünsel bir bağ kurulur. Çavuş’u ilginç yapan, bu bağı köy hayatını dekorlaştırmadan kurabilme ihtimalidir.

Buraya yapılacak ziyaretin zamanı, özellikle bir etkinliğe ya da atölyeye katılmak isteyenler için önceden belirlenmeli. Arşivlerdeki festival tarihlerinden bu yılın programı çıkarılamaz. Güncel duyuruyu öğrenmek ve çalışma alanlarının ziyarete açık olduğu zamanı teyit etmek, beklenmedik bir kapalı kapıyla karşılaşmayı önler. Çavuş’u Hüyük ilçe merkezinden ayrı bir durak olarak planlamak da günün akışını rahatlatır. Çalışılan bir mekânda fotoğraf çekmeden önce izin istemek, üretimi izlerken tezgâhın çevresini boş bırakmak, merakı nezaketle bir arada tutar.

Bu çevrede yapılacak küçük bir gözlem alıştırması bile geziyi değiştirebilir. Kerpiç yüzeyle pişmiş bir seramiğin yüzeyini karşılaştırmak, çizilmiş bir biçimle elde yapılmış biçim arasındaki farkı düşünmek, malzemeye ilişkin yeni sorular doğurur. Çocuklarla gidildiğinde hazır bir güzel tanımı vermek yerine neyin dikkatlerini çektiğini dinlemek daha verimli olabilir. Eğitimin her zaman bir ders saati içinde başlaması gerekmez. Bir nesnenin nasıl yapıldığını merak etmek, atölyenin kapısı açık olmasa bile bakışın yönünü değiştirir.

Hüyük’te bu sanat girişimini düşünürken akılda kalması gereken yalnızca tanınmış isimler değildir. Bir odanın işe ayrılması, bir gencin bir aleti tanıması, bir biçimin yeniden denenmesi de kültür hayatının ölçüleridir. Bunlar sahne ışıkları kadar görünür olmayabilir. Ama seramik bir kabın oluşması için gereken dikkat, çoğu zaman tam da bu sessiz aralıklarda gelişir. Çavuş’a yönelen bakışın, evlerin dışından içeride mümkün olan çalışmaya doğru ilerlemesi bu yüzden kıymetlidir.