Hasankeyf’i iki zaman arasında okumak

Eski bir Hasankeyf fotoğrafıyla bugünkü haritayı yan yana koyunca, yolculuğun önce bakışımızı değiştirmesi gerektiği anlaşılıyor. Fotoğraftaki kıyıyı, sokakları ve anıtların birbirine olan mesafesini bugüne aynen taşımak mümkün değil. Ilısu Barajı sonrasında değişen peyzaj, ziyaretçiden başka türlü bir dikkat istiyor. Buraya yalnız tanıdık bir görüntüyü bulmak için gelmek, hem geçmişi hem de bugün yaşamaya devam eden ilçeyi eksik okumak olur. Hasankeyf’in hikâyesi artık bir yerin nasıl kurulduğu kadar, yer değiştiren parçaların nasıl hatırlandığıyla da ilgili.

Önce üç ayrı mekânı zihinde ayırmak işe yarar: yeni yerleşimdeki Hasankeyf Müzesi, taşınan anıtların bulunduğu kültür park alanı ve eski yerleşimin İç Kale çevresindeki kalıntıları. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, müzenin adresini Kültür Mahallesi, Müze Caddesi olarak verirken örenyerini eski Kale Mahallesi üzerinden tanımlıyor. Aynı kurum, Zeynel Bey Türbesi ile çeşitli cami, zaviye ve hamam yapılarının yeni alana taşındığını belirtiyor. Bu ayrım küçük bir yön tarifi değil; tarihî yapıların artık neden eski fotoğraflardaki komşulukları içinde görülmediğini açıklayan anahtar.

Yerinden ayrılan bir anıta bakarken yalnız taşın yüzeyini görmeyiz. Onu çevreleyen yol, gündelik hayat ve başka yapılarla kurduğu ilişkiler de düşünceye katılır. Bir kapının önünde kimlerin durduğunu bilemeyebiliriz; fakat bir kapının yalnız süslemeden ibaret olmadığını biliriz. İçeriyle dışarıyı, geçişle bekleyişi ayırır. Hasankeyf’teki anıtları birer bağımsız fotoğraf nesnesi gibi tüketmek yerine, açıklamalarındaki eski yer bilgisine dikkat etmek bu nedenle değerlidir. Korunan mimari parçayı görmek ile eski kentsel dokuyu bütünüyle deneyimlemek aynı şey değildir; bu farkı kabul etmek ziyaretin anlamını azaltmaz, derinleştirir.

Müze, bu düşünceyi daha küçük ölçeğe indirir. Bölgedeki kurtarma kazılarından gelen buluntular, yalnız anıtsal mimarinin değil, uzun zaman boyunca sürdürülen gündelik hayatın da izlerini taşır. Burada bütün eserleri tek başına Hasankeyf merkezinden çıkmış sanmamak gerekir; kurumun koleksiyon açıklaması daha geniş bir bölgeye işaret eder. Bir buluntunun geldiği yer, kendisi kadar kıymetli bir bilgidir. İlçe sınırını aşan bu ilişkiler, geçmişte insanların bugünkü idari çizgilerle sınırlı bir dünya içinde yaşamadığını düşünmeye yardımcı olur. Vitrin etiketi, böylece güzergâhın sessiz fakat vazgeçilmez parçasına dönüşür.

Küçük eşyanın açtığı pencere

Hasankeyf’in Akalin köyündeki Şıkeftik mevkiinde yapılan kurtarma kazıları için Bakanlığın yayımladığı sergi duyurusu, Helenistik döneme ait mezarlardan çıkan takıları, sürme kaplarını ve testileri anlatıyor. Burada ilgi çekici olan yalnız malzemenin yaşı değil; süslenmek, sıvı taşımak ve ölüleri uğurlamak gibi farklı insan davranışlarının aynı buluntu grubunda karşılaşması. Bir küpenin zarafetiyle bir kabın kullanışlılığı, geçmişi salt hükümdarlar ve savaşlar dizisi olarak okumamızı engeller. Ancak bu duyurudaki geçici serginin her ziyarette aynı düzenle görüleceğini varsaymamak gerekir; sergi programı değişebilir.

Bu eşyalar karşısında hayal gücüne yer var, fakat kesin olmayanı kesinleştirmeden. Bir testinin hangi sofrada kullanıldığını bilmiyorsak, ona hayalî bir aile yemeği yüklemek yerine biçiminin neye imkân verdiğini düşünebiliriz. Bir takıyı kimin taktığı bilinmiyorsa, sahibine uydurma bir yaşam öyküsü yazmak gerekmiyor. Nesne ile insan arasındaki bağ, bazen cevaptan çok doğru soruyla kuruluyor. Hasankeyf için bu yaklaşım özellikle anlamlı: yer değiştirmiş yapıların ve farklı alanlardan gelmiş eserlerin çevresinde zaten güçlü bir hafıza meselesi varken, fazladan bir efsaneye ihtiyaç yok.

Ziyareti müzeden başlatıp açık alanlara yaymak, görülecek yapıların adlarını ve eski yerlerini önceden tanımaya yardımcı olabilir. Batman üzerinden planlanan ulaşımda güncel bağlantılar ve dönüş seçenekleri ayrıca kontrol edilmeli; müze, kültür parkı ve örenyeri tek bir kapıdan girilen kesintisiz alan gibi düşünülmemeli. Açık bölümlerde güneşten korunmak ve su taşımak önem taşır. Özellikle sıcak günlerde uzun açık alan yürüyüşünü öğle saatlerine bırakmamak daha rahat bir deneyim sağlayabilir. Örenyerindeki erişime açık güzergâhlar ile kapalı çalışma alanları konusunda yerel yönlendirmeler esas alınmalıdır.

Bir şehrin dönüşümünü anlatırken iki kolay uç var: yalnız kaybı görmek ya da bütün değişimi birkaç olumlu cümleyle kapatmak. Editöryal bakışın görevi bunlardan birine sığınmak değil. Eski dokunun değiştiğini, bazı anıtların taşındığını, müzenin geçmişle yeni bir karşılaşma zemini kurduğunu ve ilçede gündelik hayatın sürdüğünü birlikte düşünebiliriz. Bir ziyaretçinin bakışı her şeyi onaramaz; ama neye baktığını daha dikkatli tarif edebilir.

Hasankeyf’ten ayrılırken zihinde tek bir manzara yerine birbirine bağlı birkaç görüntü kalması bu yüzden değerli. Taşın yüzeyi, bir vitrindeki küçük eşya ve bugünkü yerleşimin yolları aynı zamanı göstermiyor. Onları aynılaştırmadan yan yana getirmek, buranın geçmişine saygı duymanın ve bugününü gerçekten görmeye başlamanın yollarından biri.