Görele’de bir ilçeyi kemençenin içinden dinlemek

Görele’yi anlatan bir yazının kulağı olması gerekir. Giresun’un bu ilçesinde kemençe, yerel kimliğe sonradan eklenmiş bir tanıtım işareti gibi durmaz; aile, eğlence, ustalık ve hatırlama arasında dolaşan bir bağ kurar. Bir müzik aletinin adıyla bir yerin adının bu kadar sık yan yana gelmesi, yalnızca çok sayıda müzisyen yetiştirmiş olmakla açıklanamaz. Asıl mesele, sesin nasıl öğrenildiği ve kimden kime geçtiğidir. Görele’ye bu soruyla bakınca ilçe, bir konser sahnesinden daha geniş bir müzik çevresi olarak belirir.

Ağacın da hikâyede payı var

Görele Belediyesi’nin kemençeye ayırdığı anlatıda ardıç, erik, dut ve kiraz gibi ağaçlar anılır. Bu küçük malzeme listesi, çalgının sahneye çıkmadan önceki hayatını hatırlatır. Dinleyicinin bir bütün olarak duyduğu sesin gerisinde ağaçla çalışan el, biçim verme bilgisi ve yapım tercihleri bulunur. Kemençeyi yalnızca çalan kişinin mahareti üzerinden değerlendirmek, bu emeğin bir bölümünü görünmez bırakır.

Bu yüzden bir çalgıya dikkatle bakmak da dinlemenin parçası sayılabilir. Gövdenin biçimi, yüzeyin işlenişi ve parçaların bir araya gelişi, müziğin maddi tarafını gösterir. Bunları anlamak için mutlaka çalgı satın almak veya uzman olmak gerekmez. Bir yapım sürecini öğrenmeye çalışmak, sesi kendiliğinden ortaya çıkan bir doğa olayı olmaktan çıkarıp insan emeğinin sonucu olarak düşünmeyi sağlar. Zanaatla müzik arasındaki ilişki, Görele anlatısının en verimli kapılarından biridir.

İsimlerden tavırlara

İlçenin kemençe belleğinde Karaman adıyla tanınan Halil Kodalak, Piçoğlu Osman Gökçe, Durkaya olarak bilinen Kemal İpşir ve Kâtip Şadi gibi isimler öne çıkar. Belediyenin kültür anlatısında bu ustalar, yalnızca aynı çalgıyı kullanan kişiler olarak sıralanmaz; kendilerine özgü yorumlarıyla hatırlanırlar. Burada ustalık, bilinen bir ezgiyi doğru biçimde tekrar etmekten daha geniş bir anlam kazanır.

Bir kaydı dinlerken bu ayrımı izlemek mümkündür: Ezginin nerede soluk aldığına, yayın hareketiyle cümlenin nasıl kurulduğuna, tekrarın her seferinde aynı etkiyi yaratıp yaratmadığına odaklanılabilir. Bu, teknik bir yarışma yapma çağrısı değildir. Yerel müziğin tek ve değişmez bir kalıptan oluşmadığını fark etme yoludur. Bir ilçenin kültürü, farklı icraların birbirini beslemesiyle de çoğalır.

Öğrenmenin çevresi

Bilal Dizdar’ın Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi’nde yayımlanan araştırması, Görele’de dört kemençe icracısıyla yapılan görüşmeler üzerinden aile ve sosyal çevrenin aktarımda güçlü bir yeri olduğunu gösterir. Çalışmanın kapsamı bütün ilçeyi temsil eden bir sayım değildir. Yine de müziği öğrenmenin yalnızca ders saatlerine sığmadığını düşünmek için somut bir dayanak sunar. Aynı araştırma, kuşaklar arası süreklilik için yazılı öğretim kaynaklarına duyulan ihtiyaca da dikkat çeker.

Sözlü aktarım ile yazılı yöntem birbirini dışlamak zorunda değildir. Ustanın tavrını duymak, bir eserin bağlamını öğrenmek ve teknik bilgiyi kayda geçirmek farklı ihtiyaçları karşılar. Eski bir icrayı saklamak kadar, yeni birinin çalgıyla ilişki kurmasına alan açmak da kültürel devamlılığın parçasıdır. Görele’yi yalnızca geçmişteki büyük adlarla anmak, bugün öğrenenlerin ve öğretenlerin payını eksiltir.

Sesin çevresindeki ilçe

Kaymakamlığın tarihçe sayfası, Görele’nin geçmişinde marangozluk, bakırcılık ve demircilik gibi işlerin bulunduğunu aktarır. Bu bilgi, kemençe yapımına doğrudan bir soy zinciri kurmak için yeterli değildir; fakat ilçeyi yalnızca sahil görüntüsüne indirmeyen bir emek tarihi açar. Müzik de böyle bir gündelik hayatın içindedir. Düğünler ve toplu eğlencelerle ilişkisi, icracı ile dinleyenleri aynı sosyal çevrede buluşturur.

Görele üzerine düşünürken en iyi başlangıç, her köşede kendiliğinden bir gösteri beklemek değildir. Yerel kültür takvimini takip etmek, kayıtları isimleriyle dinlemek ve karşılaşma olursa ustanın zamanına saygı göstermek daha anlamlıdır. Çünkü buradaki asıl zenginlik, ziyaretçiye sunulan hazır bir performanstan önce, insanların birbirinden öğrenmeye devam ettiği o uzun ilişkidedir.