Çamlıdere’de ağacın taşa dönüşen zamanı

Odun gibi görünen ama odun olmayan bir yüzey, bakışın alışkanlığını bozar. Çamlıdere’nin Pelitçik mevkiindeki fosilleşmiş ağaçları ilginç kılan yalnız yaşları değildir; bir zamanlar canlı olanın biçiminin taşta okunabilmesidir. Bir gövdenin çizgilerini tanımak kolay gelir, o gövdenin artık başka bir maddeye dönüşmüş olduğunu düşünmek ise yavaşlatır. Ankara’nın kuzeyindeki bu ilçeyi yalnız hafta sonu havası ve orman manzarasıyla değerlendirmemek için iyi bir başlangıçtır bu.

Çamlıdere, İç Anadolu ile Batı Karadeniz’in etkilerinin karşılaştığı bir coğrafyada bulunur. Kaymakamlığın ilçe tanıtımında çam ve meşe ormanları, yükselti ve karlı kışlar öne çıkar. Bugünkü bitki örtüsüyle fosil ağaçları yan yana düşünmek, aynı yerde iki farklı zamanın bulunduğunu hissettirir. Fakat eski ormanın bugünkü ağaç topluluğuyla birebir aynı olduğunu varsayamayız. Benzer görünen bir gövde, arada geçen büyük değişimleri ortadan kaldırmaz.

Taşlaşmış ağaç ifadesi, bir masalın kısa cümlesi gibi duyulabilir. Burada ise söz konusu olan, jeolojik süreçlerin bıraktığı doğal bir kayıttır. Fosilleşme sırasında korunabilen biçim, ağacın geçmiş varlığına işaret eder. Yüzeydeki ayrıntılara bakmak, yalnız güzel bir desen aramak değildir; doğanın kendi izlerini hangi maddelerde saklayabildiğini fark etmektir. Bir fotoğrafın çerçevesine sığan parça, fotoğrafın anlatamayacağı kadar uzun bir oluşumun sonucudur.

Bu nedenle Pelitçik’e ilişkin en önemli bilgi, bir yol tarifi değil koruma kararıdır. Alanın “Kesin Korunacak Hassas Alan” statüsü, 2020’de onaylanmıştır. Bu adlandırmayı bir tanıtım sıfatı gibi okumamak gerekir. Fosil parçalarını yerinden ayırmak, toplamak veya yüzeylerini kazımak, görünen nesneyle bulunduğu çevrenin bağını koparır. Bir parçanın nerede ve hangi katmanda durduğu da en az biçimi kadar anlam taşır.

Bir hatıranın ağırlığı

Gezi dönüşünde elde tutulabilen bir şey getirme isteği anlaşılırdır. Ancak burada en iyi hatıra, çantaya giren küçük bir taş değildir. Yanına alınmış bir parça, bulunduğu yerden uzaklaşınca yalnız süslü bir nesneye dönüşebilir; yerinde kaldığında ise başka parçalarla birlikte okunabilir. Fotoğraf çekmeye izin verilen koşullarda yüzeyi ve çevresini birlikte göstermek, bu bütünlüğü hatırlamanın daha doğru yoludur.

Çamlıdere planına Pelitçik’i eklemeden önce Kaymakamlık ve ilgili koruma birimlerinden güncel erişim koşullarını öğrenmek gerekir. Tanıtım sayfasında adının geçmesi, her noktaya serbestçe girilebildiği veya düzenli bir ziyaretçi güzergâhının bulunduğu anlamına gelmez. Yol ve arazi şartları değişebileceği için özellikle yağışlı ya da karlı dönemlerde eski gezi notlarına dayanarak hareket etmemek yerinde olur. İzinli alan sınırları, merakın önüne konmuş bir engel değil, merak edilen şeyin geleceğidir.

İlçe merkezine ayrılan zaman da bu düşünceyi tamamlayabilir. Bir yerin yalnız en sıra dışı nesnesini aramak, gündelik ölçeğini kaçırmamıza yol açar. Fosil orman fikriyle yola çıkan kişi, dönüşte yaşayan ağaçlara başka türlü bakabilir: dalın kırılganlığına, kabuğun yüzeyine, yere düşen parçanın değişmesine. Bunlar Pelitçik’teki oluşumun birebir açıklaması değildir; uzun zaman üzerine düşünmenin gündelik hayata açtığı küçük kapılardır.

Sonbaharda böyle bir rota kurmanın değeri de yalnız renklerde aranmaz. Havanın erken serinlemesi ve günün kısalması, aceleyle çok yer görme isteğini sınırlar. Çamlıdere’ye merkezden ulaşım süresini, geri dönüşü ve açık hava koşullarını birlikte planlamak, tek bir konuya yeterli dikkat ayırmayı sağlar. Korunan alana erişim uygun değilse programı zorlamamak, keşfin başarısız olduğu anlamına gelmez.

Pelitçik’in öğrettiği şey, her değerli nesnenin sahip olunmak için bulunmadığıdır. Taşın üzerinde ağacı düşünmek, bugünün ormanını da geçici bir görüntü olmaktan çıkarır. Çamlıdere’den ayrılırken elde bir fosil olmaması kayıp sayılmaz; bazen bir yere doğru bakabilmek, oradan hiçbir şey almamayı öğrenmekle başlar.