Akşehir’de bir fıkranın yaşayabileceği yerler

Dört yanı açık bir yerde kilitli kapı ne işe yarar? Akşehir’de Nasreddin Hoca Türbesi’nin sık anlatılan ayrıntısı, insanı daha baştan böyle bir sorunun içine çekiyor. Belediye tanıtımında türbenin açık yanlarıyla kilitli girişi, Hoca’nın mizahıyla ilişkilendiriliyor. Burada yapıya bakmakla fıkra dinlemek arasındaki mesafe birden kısalıyor. Taşın düzeni, sözün yaptığı işi üstleniyor: alışılmış bir davranışı tuhaflaştırıyor.

Bu tuhaflık, Akşehir’i yalnızca bir ünlü ismin yaşadığı yer olarak düşünmenin yetersizliğini de gösteriyor. Konya’nın bu ilçesinde Nasreddin Hoca, anılan bir kişiliğin yanı sıra mekânlara, canlandırmalara ve törenlere taşınan bir anlatı. Onun kültürel hafızadaki yerini anlamak için kaç heykel bulunduğunu saymak gerekmiyor. Daha ilginç soru, aynı mizahın farklı ortamlarda nasıl karşılık bulduğu. Bir kapı, bir sahne ve bir sohbet aynı hatırayı farklı yollarla taşıyabiliyor.

Türbe bu yolların en güçlü başlangıçlarından biri. Belediye kaynağı, yapının zaman içinde önemli değişiklikler geçirdiğini; daha eski sütunlu düzenin çevresine sonradan başka bir bölüm eklendiğini anlatıyor. Dolayısıyla karşımızda tek seferde kurulup değişmeden kalmış bir görüntü yok. Anma biçimleri de yapılar gibi zamanla genişleyebiliyor. Bir topluluğun hatırlamak istediği kişiyi çevreleyen mimari, o hatırlamanın sonraki dönemlerini de üzerinde biriktiriyor.

Türbenin önündeki, dünyanın ortasını simgeleyen platform ise anmayı başka bir tona geçiriyor. Büyük bir iddianın oyunla söylenmesi, ziyaretçiyi de işin içine katıyor. Bir kentin kendini dünyanın merkezi ilan etmesi ciddi bir üstünlük beyanı olabilirdi; burada aynı hareketin gülümseten bir tarafı var. Mizah, sözün büyüklüğüyle dayanağı arasındaki açıklığı görünür kılıyor. İnsan kendinden emin bir cümle kurarken bile ona dışarıdan bakabileceğini hatırlıyor.

Bu açıdan Hoca’nın kültürel varlığı, sürekli doğru cevabı bilen bir bilge portresine indirgenmemeli. Fıkraların çekiciliği, çoğu zaman sorunun kuruluşunu değiştirmelerinde. Günlük hayatta tartışmanın tarafları aynı kabullerin içinde sıkışıp kalabilir; mizah, o kabullerden birini hafifçe yerinden oynatır. Akşehir’deki kilitli kapının düşündürdüğü de buna benzer. İçeri girmenin anlamı, çevresinde duvar bulunmadığında yeniden sorulmak zorunda kalır.

Sözden görüntüye geçişin başka bir örneği Nasreddin Hoca Evi. Belediyenin projesi kapsamında inşa edilen bu yapı, Hoca’ya atfedilen fıkraları heykellerle canlandırıyor. Adındaki “ev” sözcüğünü, tarihî kişinin değişmeden korunmuş özgün konutu anlamında okumamak gerekiyor. Burada bir temsil mekânı var. Bu ayrım yapıldığında yapının değeri eksilmiyor; neyle karşı karşıya olduğumuz daha açık hale geliyor. Amaç, anlatıyı görülür bir sahneye dönüştürmek.

Canlandırmanın kendine özgü bir gücü ve sınırı bulunuyor. Bir fıkrayı dinlerken kahramanların yüzlerini, hareketlerini ve aralarındaki mesafeyi zihnimiz kurar. Heykel bunlara belirli bir biçim verir. Bu, özellikle bir hikâyeyle ilk kez karşılaşan kişi için iyi bir başlangıç olabilir. Fakat görüntü, sözün zamanlamasını tek başına taşıyamaz. Fıkranın ne zaman durakladığı, hangi sözcüğe vurgu yapıldığı ve dinleyicinin beklentisi, anlatıldıkça yeniden oluşur.

Akşehir Nasreddin Hoca Arkeoloji ve Etnografya Müzesi ise başka bir çerçeve açıyor. Rüştü Bey Konağı’nda düzenlenen müze, arkeolojik eserleri ve yerel yaşamın izlerini Hoca’nın adıyla aynı yapı içinde buluşturuyor. Kültür Portalının tanıtımında sıra yarenleri ve gelin odası canlandırmaları da yer alıyor. Böylece mizahın çevresine, bir kentin gündelik kültürü yerleşiyor. Hoca tek başına boşlukta duran bir simge olmaktan uzaklaşıyor.

Konağın kendi hikâyesi de bu okumaya katılıyor. Ahşap taşıyıcılı, taş ve kerpiç kullanılan ikiz ev düzeni, geçmişte farklı aile bölümlerinin birlikte yaşamasına göre kurulmuş. Kaynak, yapımında Ermeni ve Türk ustaların emeğini kaydediyor. Bu bilgi, kentin hafızasının birden çok el tarafından biçimlendiğini hatırlatıyor. Müzenin içindeki nesneler kadar, onları taşıyan binanın nasıl yapılmış olduğu da kültürün parçası. Sergiye bakarken yapıyı unutmak kolay; ikisini birlikte düşünmek daha zengin bir karşılaşma sağlıyor.

Şenlikler, sabit mekânların yanına hareketi ekliyor. Örneğin belediyenin 2024 programında sokaklarda yapılan çağrı, türbede Hoca’yı şenliğe davet, maya çalma töreni, kortej, tiyatro ve atölyeler birlikte yer alıyor. Bu geçmiş programı bugünün takvimi gibi kullanmak doğru olmaz. Ancak kültürel belleğin nasıl çalıştığını görmek için somut bir örnek sunuyor: anlatı, sokakta yürüyen, sahnede oynayan ve birlikte vakit geçiren insanlarla yeni biçimler kazanıyor.

Maya çalma gibi tanınmış bir imgenin törende yeniden kurulması, fıkranın sonunu zaten bilenleri de bir araya getirebiliyor. Demek ki burada değer, yalnızca sürpriz sonucu ilk kez duymakta değil. Ortak bir sözü tekrar etmenin de toplumsal karşılığı var. Yine de tekrarın canlı kalması, her şeyi değişmeden ezberlemekten ibaret olamaz. Çocukların, yeni anlatıcıların ve farklı sanatların o sözle kurduğu ilişki, hatırlamanın geleceğini belirler.

UNESCO’nun 2022’de Temsilî Liste’ye aldığı unsurun adında da bu yüzden anlatma geleneği öne çıkıyor. Nasreddin anlatıları, Türkiye’nin yanı sıra Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan’ın ortak başvurusuyla kayda geçti. Bu çerçeve, Akşehir’in Hoca’yla bağını azaltmıyor; onu daha geniş bir sözlü kültür coğrafyasına yerleştiriyor. Aynı anlatı farklı adlarla dolaşabildiğinde, yerel bağ ile ortak mirasın birlikte var olabildiğini görüyoruz.

Böyle bir ortaklık, kimin daha çok sahip olduğunu belirleme yarışından daha ilginç sorular doğuruyor. Hikâye hangi durumda anlatılıyor? Dinleyici neye gülüyor? Aynı fıkra bir çocukla yetişkine aynı şeyi mi söylüyor? Bu soruların tek ve kalıcı yanıtları olmayabilir. Zaten yaşayan bir anlatının gücü de farklı hayatların içine yeniden girebilmesinde. Bellek, yalnızca biriktirdiğimiz içerik değil; o içeriği hangi anda kullanacağımızı bilme biçimi.

Bir fıkrayı yeniden anlatmayı denemek de bu bağın küçük bir sınaması olabilir. Sonucu bilmek yeterli görünür; fakat anlatıcı nereden başlayacağına, hangi ayrıntıyı koruyacağına, dinleyiciyi ne kadar bekleteceğine karar verir. Hikâyenin kısa olması, bu kararları önemsizleştirmez. Sözlü kültürün emeği biraz da burada saklıdır: aynı hikâyeyi kopyalamadan tanınır halde tutmak. Akşehir’in anıtları ve etkinlikleri, bu gündelik anlatma işine geri dönebildikleri ölçüde daha uzun bir ömre kavuşur.

Akşehir’de mizahın izini sürmek isteyen birinin bütün durakları hızla tamamlaması gerekmiyor. Türbedeki kapının mantığını düşünmek, bir canlandırmanın hangi anı seçtiğine bakmak, müzede Hoca dışındaki yerel ayrıntılara zaman ayırmak yeterince güçlü bir başlangıç. Bunların hiçbiri, herkesin aynı yoruma ulaşmasını şart koşmuyor. Tam tersine, mizahın açtığı aralık ziyaretçiye kendi düşüncesini deneme imkânı bırakıyor.

Yolun sonunda hatırlanan şey bir heykelin biçiminden çok, sorulmuş bir soru olabilir. Dört yanı açık bir yerde kilit neden vardır? Soruyu ilk haline döndürdüğümüzde artık yalnızca kapıyla ilgili olmadığını fark ederiz. Alışkanlıklarımızın, kesinliklerimizin ve kendimize verdiğimiz önemin çevresinde de görünmez kapılar bulunabilir. Akşehir’in Hoca’yı yaşatırken sunduğu davet, onlardan birine gülerek bakabilmek.